BIBLIO: tekst w "Przewodniku Katolickim"

W wydaniu "Przewodnika Katolickiego" z 24 sierpnia w ramach mojego comiesięcznego felietonu ukazał się tekst pt.

Dwie demokracje

Tytuł nieprzypadkowy - rzeczywiście chodzi o przypomnienie odróżnienia podanego przez Jeana Madirana w jego książce Deux democraties.

Trado, tradere, czyli - tracić, by zachować

To trochę dziwne i wymagające (upokarzające?), że to, co "się wie", dochodzi w nas do głosu i ogłasza się dobitnie w sytuacjach skojarzeń nieoczywistych dla innych - aby pomagać w formułowaniu myśli dla innych zrozumiałych.

I tak to w trakcie oglądania z synkami w kinie Księcia Kaspiana ujrzałem to, co wiem o tradycji - to, co obracam od dawna w myślach i staram się powiedzieć w tekstach: na ekranie ktoś widząc nadjeżdżających zbirów, mówi do drugiego (tego, od którego życia zależała nadzieja wszystkich): jedź dalej, ja ich zatrzymam - i rzeczywiście wyszedł na środek drogi, aby opóźnić zagrożenie (a być może czasem tylko tyle trzeba, by uratować nadzieję wszystkich). Raczej bez rycersko-kowbojskiego patosu, być może nawet z rezygnacją.

Takich scen jest na kopy w różnych filmach eksploatujących tropy heroiczne, ale teraz pojąłem tę tak prostą rzecz o tym, czym jest tradycja godna tej szlachetnej nazwy.

Łacina podpowiada: trado, tradere, "przekazywać". To brzmi, hm, dość technicznie. W rzeczywistości zawiera się w tym wszystkim pewna całkiem "dotkliwa" transakcja, którą nazywa się ofiarowaniem: przekazuje ten, kto gotów stracić, lecz inaczej nie przekazuje się w świecie powstawania i ginięcia.

"Kto chce zachować życie, straci je" - to może zła nowina dla konserwatystów, czyli tych, którzy tak bardzo chcą "zachować" po prostu. Jednak kto straci swe życie chroniąc życie, rzeczywiście zachowa życie - to właśnie dobra nowina tradycji.

Prędzej czy później rozchodzą się drogi między samym "zachowywaniem" i "przekazywaniem": trzeba zatrzymać się w ucieczce, wyjść na środek drogi i próbować powstrzymać, spowolnić złe moce - w sobie samym i na zewnątrz - "po moim trupie". Można i należy to zrobić tylko wtedy, gdy dalej, za plecami mknie coś-ktoś jak "dziedzic", powiernik nadziei, w mglistą przyszłość, która kusi stalową wyobraźnię planistów, a przeraża stalowe zamki rasowych konserwatystów. Żeby dać, trzeba stracić.

Znowu o "Znowu w Brideshead"

Ale właściwie czemu to - najpierw serial z 1981, a zaraz potem książka Waugh - poruszyło mnie tak bardzo, na początku lat 90.?

Mieliśmy swoje dwadzieścia pięć lat, czas gdy świat ścieli się u stóp, a w każdym razie przypomina coś w rodzaju horyzontu, za który obiecuje sobie pójść wędrowiec, idący ku następnym widokom. Skończyliśmy właśnie studia, wokół była nowa niepodległość. Pamiętam, że żyliśmy jakby unosząc się kilka centymetrów nad ziemią - z tym przyjemnym złudzeniem niealkoholowego rauszu (złudzenie i rausz nie są nigdy do końca niewinne, choć bywają przyjemne). Początek narracji o Sebastianie i Karolu dobrze "kleił się" do tego doświadczenia.

Waugh przeprasza swego czytelnika, że w powieści zostało za dużo sentymentów do atrybutów właśnie odchodzącej epoki, jej smaków i budowli. A myśmy wychodzili z nieznośnego PRLu, podświadomie szukaliśmy Arkadii, zresztą z pełną zgodą na to, że znajdą się w niej także czaszki i szkielety (przecież mieliśmy ich sporo) - byle jednak w Arkadii dobrych smaków, pięknych widoków, eleganckich zachowań. A mnie jeszcze pociągała zawsze ta charakterystyczna dla angielskiego katolicyzmu nuta ciepła wtopionego w chłodny realizm.

Ale to jest opowieść nie o Arkadii - tylko o szkieletach Arkadii. A właściwie o czymś innym: o tym jak zwabieni wdziękiem pięknego ogrodu życia dojrzewamy jednak - niektórzy, czasami - do zgody, by "być nieszczęśliwi" - tylko po to, by wejść do Ogrodu, w którym szczęście jest powietrzem, a nie towarem lub ideałem.

"Brideshead revisited" - czyli katolicka "Identity"

Uważaj z otwieraniem mejli! Nie, nie dlatego że mogą w nich być robaki, trojany itp. - ale dlatego że czasem jest tam tylko z pozoru niewinny "guzik" do wspomnień pełnych emocji, rujnujących uporządkowany plan dnia. Dziś nieopatrznie otworzyłem mejla od przyjaciela - i nacisnąłem "guzik", nie przewidując dalszego biegu rzeczy.

Link z mejla przeniósł mnie do trailera nowej ekranizacji Znowu Brideshead - ma wejść do kin w październiku. Trailer jak trailer, to, co zobaczyłem, nie zrobiło na mnie większego wrażenia (może dlatego, że jestem zagorzałym fanem ekranizacji z 1981, 12-odcinkowego serialu z Ironsem, Gielgudem, Olivierem i Claire Bloom; a może też dlatego, że zaniepokoiły mnie kiedyś pogłoski o udosłownieniu w nowym filmie wątków homoseksualnych, które w książce Waugh były dość ulotne).

Ale na YouTube'ie od trailera nowej wersji do materiałów ze starej ekranizacji tylko jeden klik! A więc "klik" - i ani się obejrzałem, "utonąłem" na dobre dwie godziny.

Poczułem się jak Karol Ryder, którego los rzucił ponownie do posiadłości Brideshead, pożegnanej przed laty. "Byłem tu kiedyś".

A więc Sebastian i Karol wyprawiający swe brewerie, a więc Julia, do której Sebastian jest jakby pomostem, a więc dumna Lady wyrastająca wśród mężczyzn pełnych męstwa i honoru, a więc wielka scena płaczu Julii w ogrodzie, a więc Kordelia ze swoją naiwnością sięgającą prawdy niewidzialnej dla innych, a więc Lord Marchmain z powagą kultywujący swą chłopięcą ucieczkę przed żoną i Bogiem... A nade wszystko: motyw muzyczny filmu, dla mnie nie do zapomnienia, siedzący pod skórą.

Ech, "byłem tu już kiedyś".

Ale dopiero dziś odkrywam, jak potężny wpływ miał na mnie ten przekaz - film w awangardzie i książka w tle (książka, której parę lat wcześniej, w latach 80., nie byłem w stanie przejść, mimo zachęt przyjaciela - jakoś Chesterton wówczas nie dopuszczał innych do głosu). W początku lat 90. nagrałem ten serial na wideo, a potem oglądałem kilkakrotnie, a niektóre sceny w nieskończoność, nabywając umiejętności komponowania sobie swoistych "składanek" z różnych fragmentów serialu. Z tym, że właściwie z nikim - poza moją narzeczoną - nie było okazji o tym rozmawiać dłużej (choć można było rozmawiać z poznanym niedawno Markiem Jurkiem, ale tych rozmów nie było wówczas wiele).

Wtedy wrażenie robiła na mnie ta niezwykła obecność - używając określenia Tolkiena - "światła ukrytej lampy", z tym, że w tej narracji wiadomo od początku, że chodzi o Światło nadprzyrodzoności, a właściwie o Światłość ze Światłości, przenoszoną do głębin naszych ciemności przez system luster nazywany Kościołem katolickim. Waugh umie opowiadać o tym bez "dawania po oczach" - a równocześnie jego opowieść nie jest tylko intuicją bezkształtnego "sacrum", lecz przypowieścią z kanonu ortodoksyjnego katolicyzmu. Nie ma tu moralizmu - ale jest realizm łaski i grzechu, z dobrze znaną prawdą, że "życie w grzechu" zawsze jest jakąś postacią zakłamania, nawet wtedy gdy pozornie realizowane jest ze spokojem zdeklarowanego bezbożnika. Nie ma tu jansenistycznego pesymizmu Mauriaca ani miejscami dość perwersyjnej chybotliwości G. Greene'a - ale też jesteśmy tu daleko od moralnego konkordyzmu "budujących czytanek".

Dzisiaj myślę o tej filmowo-książkowej narracji jeszcze inaczej: że podobnie jak w znanym thrillerze Cusacka Tożsamość, wielość postaci-bohaterów to trochę też wielość składników osobowości, tyle że tu chodzi o osobowość katolicką. I jest w tej literackiej opowieści o tożsamości katolickiej cała paleta barw: od posągowego moralizmu wzorowej Lady Marchmain aż do potarganego życia Karola Rydera (odnajdującego wiarę gdy już stracił rodzinne szczęście oraz powodzenie amanta), od wręcz głupiego "bycia w porządku" w wykonaniu dziedzica Bridy'ego do zjawiskowej naiwności Kordelii. Mam pokusę uznać, że wszystkim tym, co w opowieści Waugh rozłożone na różne typy, my katolicy bywamy zawsze po trochu, a może bywamy po kolei w różnych etapach życia. Sądzę w każdym razie, że zawsze i wszędzie te i podobne typy są w nas i wśród nas (zwłaszcza jeśli się odłączy angielską specyfikę postaci Znowu w Brideshead) - i często wyzwaniem jest zharmonizowanie tych postaw. Dlatego to jest tak ciekawa opowieść.

W którymś miejscu książki Ryder mówi coś takiego: Na pierwszy rzut oka ci katolicy to zupełnie zwykli i normalni ludzie. Ale w pewnym momencie okazuje się, że tak nie jest, oni w czymś są zupełnie różni od reszty świata. - I opisaniu tego trudno uchwytnego "coś" poświęcony jest cały utwór. W filmie też sporo tego zostało. Ciekawe, czy zostanie z tego coś w nowej ekranizacji.

BIBLIO: Czy tradycjonaliści przydają się Tradycji?

Na naszej stronie ukazał się mój wstępniak do najnowszego numeru:

Tradycja i tradycjonalizmy

To jedno z ogniw tej samej refleksji, którą staram się prowadzić poczynając od opublikowanego parę lat temu wstępniaka pt. Wierność i lojalność.

Między Michnikiem i "Dziennikiem"

Polska wciąż pełna jest ludzi, którzy chcieliby być Michnikami bis, super Michnikami, albo może anty Michnikami, czy Michnikami inaczej. Zastanawiam się, czy tych bardzo różnych ludzi coś łączy - i wiem, że na pewno łączy ich... Michnik.

Niedawno obejrzałem sobie telewizyjną "Frondę" z 1997 roku, na temat demokracji. Na ekranie parada znanych twarzy, ale to, co słyszymy, może przymusić do pytania, czy ten kto był tym kim był, jest dziś tym kim jest: oto Lesław Maleszka mówiący o demokracji liberalnej słowami dzisiejszego Cezarego Michalskiego (że fundamentem demokracji jest cynizm kompromisu itd.) - zupełnie jakby był "zmęczonym liberałem" tak się zachowywał - a to robiło wrażenie jakieś parę dni po emisji "Trzech kumpli" w TVN; oto z kolei sam Cezary Michalski mówiący słowami dzisiejszego Marka Jurka (że w demokracji możliwe było wykluczenie Żydów i umysłowo chorych, a dziś takim wykluczeniem objęci są nienarodzeni - naprawdę tak mówił, ani się zająknął!), oto wreszcie Marek Jurek mówiący słowami Marka Jurka, wczorajszego i dzisiejszego równocześnie (że nie do demokracji jako takiej ma pretensje, ale do jej liberalnego oderwania od absolutnych podstaw).

Ciekawa nauka, pouczająca. Na ekranie z filmem sprzed lat są dwa odmienne poglądy, dwie strony sporu, dwa rozumienia demokracji. Jeden z nich należał i należy nadal do Marka Jurka. Drugi należał do Lesława Maleszki, filmowego porte-parole „Gazety Wyborczej”; dziś tymi słowami ogłasza swoje antyfundamentalistyczne krucjaty Cezary Michalski, z pokładu dziennika o ambicjach Gazety.

Czy jak ktoś bardzo i mocno chce być głównie anty-Michnikiem, to skończy kiedyś jako Michnik?

BIBLIO: Tekst o Sydney w "Rzepie"

W "Rzeczypospolitej" poszedł dziś mój tekst: Wybuchowy przekaz Benedykta. W nienaruszonej wersji autorskiej. Tekst jest na głównej stronie "Rzepy" zapowiedziany bannerem z całkiem ładnym zdjęciem:


W następnej "Christianitas" niektóre wątki zostaną rozszerzone.