Zdziwienie naszego Pana

Jak dobrze, że mamy Wielki Post - i jak dobrze, że mamy dzieci, którym czyta się także pobożne książki o sprawach podstawowych! Czytamy więc wieczorami taką "lekturę pobożną", która znowu uczy mnie pokory: bo ja myślałem, że jest dla dzieci za trudna czy zbyt sucha - a tymczasem dzieci codziennie o nią proszą, a ten "suchy" tekst okazał się zgrabną medytacyjną gawędą wprowadzającą we wszystkie prawdy chrześcijaństwa, opowiadane w drodze do Komunii świętej. Jak się okazało, znała dobrze sekret dziecięcej ciekawości autorka, matka Mary Loyola! Teraz czytam ją głośno - nieraz zżymając się nieco nad tym czy owym, ale wciąż podziwiając przejrzysty rdzeń wykładu.

Piszę o tym także dlatego, że czytając kilka dni temu rozdział o dzieciństwie Pana Jezusa, nauczyłem się z tej miejscami nieco fantazjującej i idealizującej gawędy rzeczy, którą przecież powinienem znać już od dawna, co najmniej od czasu lektury chrystologicznego traktatu św. Tomasza (na studium wojskowym UW w roku 1988!): że materiał wyobraźniowo-pojęciowy używany przez Chrystusa w Jego dorosłym nauczaniu pochodził z Jego dziecięcego i młodzieńczego doświadczenia z Nazaretu. Zwykle mówi się, że wszystkie te typowe dla życia w Palestynie porównania, symbole itp. zostały dobrane tak, aby były zrozumiałe dla słuchaczy Pana - i to jest prawda, ale ta prawda ma i inny aspekt: Pan używał po prostu swojego ludzkiego doświadczenia, z niego wydobywał kształty dla swych nadprzyrodzonych logosów. Cóż bardziej naturalnego, cóż bardziej ludzkiego?

To przecież jest jedna z tych konsekwencji tego, że Słowo stało się ciałem! Że Pan, skoro już przyjął naszą ludzką naturę, chodził jej drogami. I właśnie tak: mając wszelką wiedzę Boskiej osoby, a także wszelki udział ludzki w tej wiedzy - chciał przecież uzależnić się także od całego trudu uczenia się, od fascynacji odkrywaniem świata, od dyskursu ludzkiej myśli. To zdaje się tak proste - a przecież nawet św. Tomasz musiał się w tej sprawie sam poprawiać (bo początkowo sądził, że Chrystus nie używał ludzkiej wiedzy doświadczalnej, skoro i tak wszystko wiedział skądinąd). Potem, już w "Sumie Teologii" Akwinata rozmyśla i o tym, czy Pan Jezus się dziwił - i z gracją scholastycznych dystynkcji odpowiada w końcu, że owszem, tak, nawet się dziwił (mimo że zdziwienie wynika z początkowej niewiedzy!), wtedy gdy dopiero stopniowo uczył się świata na drogach doświadczania i odkrywania, a jego doświadczalna wiedza rozwijała się.

Takie autokorekty są potrzebne nie tylko Akwinacie. Każdy z nas - którzy wyznajemy, że Syn Boży stał się człowiekiem, prawdziwym człowiekiem - miewa taki punkt, w którym w praktyce są kłopoty z tym Człowieczeństwem. Czasem widać to wyraźnie, a czasem dopiero po przyjrzeniu się dokładniej. Każdemu potrzeba Chalcedonu: wyjaśnienia, że Bóstwo i człowieczeństwo są tu zjednoczone, bez zmieszania i bez rozdziału.

Po "Przemienieniu"

Pisałem ostatnio o najnowszej książce Twardocha - "thrillerze esbeckim a la Forsyth" (Dukaj). Właśnie ją skończyłem czytać. Wciągnęła mnie, zaintrygowała... Ale w samym końcu pojawia się, moim zdaniem, za dużo fajerwerków, które w pewnym momencie zaczyna się przyjmować jak zjazd narracji realistycznej w fantastykę.

W ostatniej chwili autor otwiera za dużo tajemnych szufladek lub za szybko odkrywa kolejne "drugie dna", a przez to trochę przepala i tak sensacyjną akcję. Ze swoją czerwoną alfą główny bohater jest już i tak jak Pan Samochodzik - a tu nagle zza rogu wyłaniają się... coś jakby templariusze!

A więc nadmiar efektów? Autor przeszarżował z tymi wewnątrzesbeckimi tajemnicami? Takie to robi wrażenie. Z drugiej strony może by tak, że to my, czytelnicy, jesteśmy przypadkiem testowani na zdolnośc przyjmowania barwnych sugestii - w jednym z ostatnich dialogów otrzymujemy sygnał, że te wszystkie "inicjacyjne" konstrukcje i szarady to tylko elementy dekoracji budowanych przez analityków sowieckich, którzy po prostu zrozumieli potrzebę tworzenia fantastycznych narracji dla manipulowania różnymi "wrażliwościami". Na zasadzie: dać każdemu oczekiwane przez niego poczucie uczestnictwa w wielkiej misji: zreformować Kościół, przywrócić Europie jej wzniosłe cnoty, ustanowić Ład...

Jestem przekonany, że sztuka gospodarowania ludzkimi zasobami ideowości to umiejętność intensywnie doskonalona w latach 80. przez służby przewidujące "transformację" - i w tym punkcie książka Twardocha jest dobrym ćwiczeniem wyobraźni.

Bomba Twardocha - początek

W paczce "z Poznania" znalazłem razem z pięknie wydaną Drogą Krzyżową bł. Katarzyny Emmerich i krótką historią polskiej myśli politycznej Grzegorza Kucharczyka - nową powieść Szczepana Twardocha, Przemienienie. Na okładce polecają ją bardzo Dukaj i Ziemkiewicz, co dla mnie jest referencją mocną i wystarczającą, żeby zapomnieć chwilowo nawet o zawalonych terminach różnych prac... W ten sposób jestem już prawie w połowie tej powieści.

To jest książka, która - jak zaznacza autor - dużo zawdzięcza wiedzy ks. Isakowicza-Zaleskiego, ale czuje się też dobrze, że Twardoch chciał odczarować "Psy" (ja uważam, że to zrobił). Mamy tu więc rzecz o pracy antykościelnej komórki SB w samym końcu lat 80., z pewnym esbeckim janczarem w środku (i to takim z szarmem por. Borewicza skrzyżowanego z Maurerem).

Choć nie wróżę takiej książce bycia bestsellerem w kraju, gdzie jednak "dyspozytorami mocy" są wielbiciele Psów - ale wyobrażam sobie bez trudu, że to będzie książka "kultowa" w całkiem licznych środowiskach niespełnionej "rewolucji moralnej". A teraz wracam do czytania.

Czy chrześcijaństwo jest jeszcze potrzebne?

W jednym z niedawnych wpisów wyraziłem opinię, że z Adamem Szostkiewiczem - moim partnerem w dyskusji u dominikanów - różnimy się samym rozumieniem dialogu. Teraz przeczytałem, w pewnym omówieniu przebiegu Areopagu na Freta, że stanowiska pana Adama i moje można by bez trudu pojednać. Bardzo by mnie to ucieszyło, ale jednak na razie nie jestem przekonany.

Z red. Szostkiewiczem spotykam się od lat tu i tam, dyskutujemy i wyrażamy odmienne stanowiska. Z tych lat zapamiętałem rzeczy zarówno zachęcające (np. bardzo samodzielne stanowisko ASz w sprawie Pasji Gibsona), jak i zniechęcające (np. przykrą próbę wmontowania mnie w szeregi krytyków Jana Pawła II, obok jakiegoś nieprzytomnego liberała). Czasem może to wygląda tak, jakby chodziło o napięcie między dwiema optykami ufundowanymi jednak na jednej podstawie. Jednak tego wspólnego fundamentu ja nie jestem pewien, i po prostu inaczej rekonstruuję bazę stanowisk, które prezentuje ASz na takich spotkaniach jak to na Freta. Tam pan Adam mówi do mnie np., że przecież jest jasne, iż i on jest za silną tożsamością chrześcijaństwa (co w domyśle ma znaczyć, że przeszkadza mu nie ta "tożsamość", lecz zbytnia "asertywność" czy niewczesna "żarliwość" w jej wyrażaniu). No i właśnie w tym rzecz, że dla mnie to - ta wspólna "tożsamość" - nie jest ani jasne ani oczywiste. Mówiąc wprost, ja wcale nie wiem o jaką "tożsamość" chrześcijaństwa chodzi Adamowi Szostkiewiczowi - a więc czy martwimy się istotowo o to samo chrześcijaństwo, tak jak na pewno nie mówimy o tym samym dialogu.

Skąd te moje znaki zapytania? Nie są to domysły inkwizytora ani wątpliwości poszukiwacza sprzeczności. Pan Adam sam sprecyzował swe stanowisko - nie na Freta czy w innym podobnym ośrodku, ale na łamach "ResPubliki Nowej", w długiej dyskusji redakcyjnej o Europie naszych marzeń (RN 3/2006, 7). Tam czytam:

[Adam Szostkiewicz:] Ta moja wymarzona Europa to Europa, w której odżywa chrześcijaństwo, ale jest chrześcijaństwem głęboko zsekularyzowanym. Wiadomo, że to miejsce chrześcijaństwa zajęła później ideologia praw człowieka, to jest jedna z możliwości. Wiadomo, że chrześcijaństwo - a głównie katolicyzm - przeszło długą drogę od Soboru Watykańskiego II, drogę, która jest drogą ekumeniczną. Moim zdaniem ostatecznym celem chrześcijaństwa jest to, by ono się zsekularyzowało. Tak chyba jest, że chrześcijaństwo naprawdę zwycięży wtedy, kiedy przeniknie do życia zbiorowości, do życia Europy bez tego szyldu religii. I to jest - moim zdaniem - prawdziwa, historyczna i kulturowa, rola chrześcijaństwa.

Andrzej Leder: To się już w dużym stopniu stało.

A.Sz.: Ten proces, przy różnych niesłusznych protestach, postępuje. Niesłusznych dlatego, że - tak mi się wydaje - prawdziwy cel chrześcijaństwa jest taki, żeby rozpuścić się w świecie, ale żeby zachować to, co chrześcijaństwo w świat - a przede wszystkim w kulturę europejską - wniosło.

Pamiętam te podane przez pana Adama zasadnicze definicje istoty i misji chrześcijaństwa - i mówiąc szczerze kompletnie mi one nie pasują do tego, co na Freta mówił o tożsamości, entuzjazmie religijnym (zrozumiałe jest w tym kontekście jedynie krytyczne podejście ASz do "niesłusznych protestów" Benedykta XVI). Nie wiem, czego się trzymać, ale jedno przynajmniej wiem dobrze: że to, co mówił p. Szostkiewicz w cytowanej wyżej dyskusji, jest istotnie różne od tego, co wiem o chrześcijaństwie z mojego katechizmu. To znaczy z katechizmu, który otrzymałem od Kościoła. Wydaje mi się, że rozumiem "desakralizacyjną" linię pojmowania chrześcijaństwa przez redaktora "Polityki" - i wiem, że nie z takim chrześcijaństwem wierzę w Kościół.

Z tego jednak wynikałoby, że pogodzić stanowisko moje i pana Adama nie będzie jednak łatwo. Z tej konstatacji korzyść jedynie taka, że wiadomo kto gdzie stoi.

"Catena aurea" po polsku

Z przyjemnością zawiadamiam, że w ramach Biblioteki Christianitas, nakładem Fundacji Świętego Benedykta, ukazał się Złoty łańcuch, czyli tom z obszernym wyborem z Catena aurea św. Tomasza z Akwinu, w przekładzie Lecha Szyndlera. Są to dokonane przez Akwinatę wypisy z komentarzy Ojców połączone z każdym wersem czterech Ewangelii - tak że można czytać Ewangelie niejako razem z Ojcami. Specyfiką obecnego wydania jest to, że z potężnego oceanu czterotomowej antologii Tomasza wydobyto fragmenty dotyczące perykop mszalnych z niedziel i świąt według tradycyjnego mszału rzymskiego. Tak więc dla katolików tradycji łacińskiej - ogromna pomoc w przeżywaniu mszalnego roku liturgicznego, a dla wszystkich w Kościele okazja, aby przyjrzeć się dokładniej tym fragmentom Pisma, które rozświetlały się kolejno w rocznym kursie czytań liturgicznych, tworzącym się i trwałym przez długie wieki.

Miałem zaszczyt dać do tego wstęp. Oto jego fragment początkowy:

Pochwały kierowane pod adresem św. Tomasza z Akwinu, jako myśliciela, miewają bardzo różne uzasadnienia – i wygląda na to, że te ostatnie wynikają tyleż z rzeczywistych właściwości dzieła Akwinaty, ileż z poziomu jego recepcji w różnych czasach i środowiskach. Powoduje to niekiedy wrażenie swoistej, choć zwykle jednak pozornej, sprzeczności superlatyw: o ile dla jednych Doktor Powszechny jest genialnym twórcą wielkiej rewolucji pojęciowej, o tyle dla drugich wciela przede wszystkim ideał ponadczasowej „filozofii wieczystej”; o ile dla jednych jest wciąż nie dość odkrytym prorokiem nowych czasów (zgoła „modernistą” wśród konserwatywnych teologów-augustyników), o tyle dla drugich uosabia geniusz zasiedziałej w dziejach Europy cywilizacji chrześcijańskiej, christianitas, z jej apogeum pokrywającym się czasowo ze „złotym wiekiem scholastyki”. Cokolwiek by powiedzieć o związanych z tymi pochwałami biegunowo różnych stanowiskach i motywacjach, wszystko to wskazuje na bogactwo dziedzictwa Tomaszowego.

Wewnątrz tego dziedzictwa istnieje rzeczywiście wiele takich elementów, które pozwalają podziwiać u twórcy Sumy Teologii scholastyczny uniwersalizm i racjonalny obiektywizm. O niewielu autorach można powiedzieć z taką samą słusznością, że przystępowali do swej żmudnej pracy z intencją możliwie skrupulatnego unikania błyszczenia swą indywidualnością – i rzeczywiście tak głęboko skrywali swój osobisty geniusz w wykonywanej pracy intelektualnej, że ich osobowość znamy dziś bardziej z kierunku tej pracy, niż z towarzyszących jej namiętności i okoliczności prywatnej biografii. Jakby „zniknęli” w tym, co robili.

Tak można powiedzieć o Akwinacie, gdy się patrzy np. na jego najsłynniejsze dzieło – Sumę Teologii. Jednak wśród pism św. Tomasza jest takie, w którym indywidualność mistrza została ukryta w sposób niemal zupełny – a równocześnie samo dzieło nie traci jedności i wewnętrznego porządku związanego z zamysłem autora. Jest to czterotomowa Glossa continua super Mattheum, Marcum, Lucam, Johannem, nazywana inaczej Catena aurea – czyli obszerna „sekwencja tekstów patrystycznych, odpowiednio powiązanych i uporządkowanych w obrębie jednego wspólnego komentarza” do czterech Ewangelii. Właściwością owego Złotego łańcucha jest to, że udział autora został sprowadzony do połączenia każdego wersu Ewangelii z objaśniającymi go fragmentami rozmaitych komentarzy autorstwa pisarzy starochrześcijańskich, głównie Ojców Kościoła. Św. Tomasz jest autorem wielu innych dzieł egzegetycznych, własnych komentarzy do poszczególnych ksiąg Biblii – lecz w Catena aurea mówi wyłącznie słowami Ojców. „Zniknął” w swym dziele – którym jest kompozycja z biblijnej mądrości Ojców z pierwszych wieków chrześcijaństwa.

Między Mszą i Mszą

Serwis christianitas.pl udostępnił w dziale download'ów opracowane przeze mnie przed laty (w 2001 roku) dossier na temat ewolucji w rzymskiej liturgii Mszy, z naciskiem na okres od Vaticanum II do naszych czasów. Są tam wyciągi z dokumentów, fragmenty fachowych opracowań i garść świadectw z epoki. Zakończenie tego dossier zatytułowałem: Nowe życie starej Mszy. W roku 2008 tytuł ten całkowicie się potwierdza. Choć nowe życie nie jest życiem łatwym - a nawet normalnie żyć wciąż nam nie dają, mimo woli Rzymu.