Ten wieczór

Mamy wieczór 2 kwietnia, minęła już godzina śmierci Jana Pawła II. Obchody trzeciej rocznicy są oczywiście jakby powrotem do tamtego "papieskiego kwietnia" 2005. Już niewiele da się dołożyć uporządkowanych "idei obiektywnych" - a z kolei przeżyciowe "idee subiektywne" też się wyczerpują. Czy pozostaje nam cisza?

Została nam łaska - i troska. Dzisiaj spotkałem cały szereg osób szczerze zatroskanych o to, co zrobiliśmy z papieskim przesłaniem, także z tymi trudniejszymi jego składnikami. Wielu widzi możliwość "kremówkizacji" Jana Pawła.

Na sesji zorganizowanej przez Centrum Myśli JP2 słuchałem analiz socjologów na temat wpływu JP2 na morale i religijność Polaków. W dyskusji, która potem się wywiązała, ks. prof. Piotr Mazurkiewicz mówił ciekawie, że młodsi, wychowani już za niepodległości, są bardziej zdecydowani w wymaganiu standardów cywilizacji życia - bardziej niż "stracone pokolenie" 40-50-latków. Oby!

Oczywiście wracam dzisiaj do własnych wspomnień z 2 kwietnia 2005. Jak chyba dla wszystkich nas, ten dzień i następne to był czas jakby wyjęty z codzienności, mimo że życie płynęło także zwykłymi koleinami. No i oczywiście był to, dla mnie, czas jeżdżenia po telewizjach i radiach z komentarzami, refleksjami - które są najpierw dla samego ich autora ćwiczeniami duchowymi.

Dzień pogrzebu - i znów dobrze pamiętam esemesa, którego wysłałem do znajomych - z propozycją, byśmy w tej chwili obiecali sobie, że nigdy i nigdzie nie zlekceważymy nauk zmarłego Papieża, choćby nie wiem co... Potem to zobowiązanie wracało do mnie nieraz, aby w końcu - w kwietniu ubiegłego roku - ukonkretnić się w naszym sejmowym "Westerplatte", gdy po prostu chcieliśmy, aby w naszej konstytucji powiedziano wyraźnie o godności ludzkiej człowieka nie narodzonego, dokładnie w duchu Evangelium vitae. To jednak okazało się akurat tym fragmentem nauczania JP2, które traktuje się w naszym kraju jako rodzaj niezobowiązującego natchnienia, jakby nie trzeba z tym być zbyt poważnym - a więc jakby "dorośli" nie musieli się tym przejmować. Gorzka nauka.

Z Fontgombault przyszła kartka od Ojca Opata: zdjęcie Jana Pawła II podejmującego kordialnie kard. Ratzingera. Obaj wyglądają krzepko, a zdjęcie jest chyba tak naprawdę z przekazania znaku pokoju w trakcie Mszy. Kiedyś mój Opat dał mi inne - które mam na biurku: Papież już bardzo starutki, trzyma ramiona kard. Ratzingera i patrzy mu prosto w twarz. Zresztą wzrok Kardynała też jest skierowany w oczy Papieża. Dziś wygląda to na mocny symbol: passatio potestatis, przekazanie władzy. To się spełniło.

Zdradzona natura

Obu chłopcom oglądającym sceny Męki Pańskiej coś nie mieści się w głowie: gdzie tu są dobrzy żołnierze? Nie ma? A więc kiedy przyjdą?

Oto zdziwienie tak świeże jak dziecko: jak może być tak, że na scenie nie ma "dobrych"? Ale nie ma ich. Wszyscy zgrzeszyli. Dlatego dobrzy nie przyjdą - a jedyny Dobry właśnie został wykończony.

Nie dziwię się, że zatrzęsła się ziemia - i nie dziwię się chłopcom, którzy gubią się w zdziwieniu, że wszyscy dzielni żołnierze zdradzili.

Zdziwienie naszego Pana

Jak dobrze, że mamy Wielki Post - i jak dobrze, że mamy dzieci, którym czyta się także pobożne książki o sprawach podstawowych! Czytamy więc wieczorami taką "lekturę pobożną", która znowu uczy mnie pokory: bo ja myślałem, że jest dla dzieci za trudna czy zbyt sucha - a tymczasem dzieci codziennie o nią proszą, a ten "suchy" tekst okazał się zgrabną medytacyjną gawędą wprowadzającą we wszystkie prawdy chrześcijaństwa, opowiadane w drodze do Komunii świętej. Jak się okazało, znała dobrze sekret dziecięcej ciekawości autorka, matka Mary Loyola! Teraz czytam ją głośno - nieraz zżymając się nieco nad tym czy owym, ale wciąż podziwiając przejrzysty rdzeń wykładu.

Piszę o tym także dlatego, że czytając kilka dni temu rozdział o dzieciństwie Pana Jezusa, nauczyłem się z tej miejscami nieco fantazjującej i idealizującej gawędy rzeczy, którą przecież powinienem znać już od dawna, co najmniej od czasu lektury chrystologicznego traktatu św. Tomasza (na studium wojskowym UW w roku 1988!): że materiał wyobraźniowo-pojęciowy używany przez Chrystusa w Jego dorosłym nauczaniu pochodził z Jego dziecięcego i młodzieńczego doświadczenia z Nazaretu. Zwykle mówi się, że wszystkie te typowe dla życia w Palestynie porównania, symbole itp. zostały dobrane tak, aby były zrozumiałe dla słuchaczy Pana - i to jest prawda, ale ta prawda ma i inny aspekt: Pan używał po prostu swojego ludzkiego doświadczenia, z niego wydobywał kształty dla swych nadprzyrodzonych logosów. Cóż bardziej naturalnego, cóż bardziej ludzkiego?

To przecież jest jedna z tych konsekwencji tego, że Słowo stało się ciałem! Że Pan, skoro już przyjął naszą ludzką naturę, chodził jej drogami. I właśnie tak: mając wszelką wiedzę Boskiej osoby, a także wszelki udział ludzki w tej wiedzy - chciał przecież uzależnić się także od całego trudu uczenia się, od fascynacji odkrywaniem świata, od dyskursu ludzkiej myśli. To zdaje się tak proste - a przecież nawet św. Tomasz musiał się w tej sprawie sam poprawiać (bo początkowo sądził, że Chrystus nie używał ludzkiej wiedzy doświadczalnej, skoro i tak wszystko wiedział skądinąd). Potem, już w "Sumie Teologii" Akwinata rozmyśla i o tym, czy Pan Jezus się dziwił - i z gracją scholastycznych dystynkcji odpowiada w końcu, że owszem, tak, nawet się dziwił (mimo że zdziwienie wynika z początkowej niewiedzy!), wtedy gdy dopiero stopniowo uczył się świata na drogach doświadczania i odkrywania, a jego doświadczalna wiedza rozwijała się.

Takie autokorekty są potrzebne nie tylko Akwinacie. Każdy z nas - którzy wyznajemy, że Syn Boży stał się człowiekiem, prawdziwym człowiekiem - miewa taki punkt, w którym w praktyce są kłopoty z tym Człowieczeństwem. Czasem widać to wyraźnie, a czasem dopiero po przyjrzeniu się dokładniej. Każdemu potrzeba Chalcedonu: wyjaśnienia, że Bóstwo i człowieczeństwo są tu zjednoczone, bez zmieszania i bez rozdziału.

We trzech o Vaticanum II

Byłem wczoraj gościem panelu zorganizowanego przez historyków na Uniwersytecie Śląskim - na temat znaczenia ostatniego soboru. Poza prowadzącym to spotkanie Michałem Witkowskim za stołem był jeszcze ks. prof. Jerzy Szymik (teolog z Międzynarodowej Komisji Teologicznej), Tomasz Terlikowski i ja - a na sali coś koło pięćdziesiątki studentów i pracowników naukowych z różnych wydziałów. Bardzo miłe spotkanie, okazja do poważnej rozmowy o sprawach ważnych.

Miałem pierwszy głos, który zatytułowałem: "Sobór, który zaskoczył wszystkich".

Mówiłem więc najpierw o zaskoczeniu Kurii rzymskiej - gdy skrupulatnie przygotowane przez komisję przygotowawczą schematy dokumentów zostały przez sobór odesłane do gruntownego przepracowania. To było zaskoczenie kurialnych konserwatystów - i sygnał, że sobór chce się zająć czymś innym niż tylko podsumowaniem dotychczasowych interpretacji magisterialnych. Wtedy pierwsze skrzypce zaczęli grać reformatorzy - ale i wśród nich porozumienie nie było dopowiedziane do końca. Gdy reformatorskie dokumenty zostały zredagowane i uchwalone, tkwiły w nich zarówno nie do końca spełnione nadzieje modernizujących radykałów, jak i niezbyt skuteczne zabezpieczenia konserwatystów. W sumie na poziomie treści dokumentów, w ich najprostszym znaczeniu tekstowym wziętym wraz z notami wyjaśniającymi, przebiły się intencje umiarkowanych reformatorów.

I tak to konserwatyści wyjeżdżali z soboru w końcu 1965 roku z odczuciem, że ich wytrzymałość została wystawiona na krańcowe doświadczenie, a linia dokumentów dorowadzona w kilku miejscach do samych granic akceptowanej ortodoksji. Z drugiej strony modernistyczni radykałowie zdawali sobie sprawę, że na poziomie dokumentów nadzieje na rewolucję pojęciową nie zostały zrealizowane, a w każdym razie że to, co uchwalono, nie zadowala ich. Zadowoleni byli tylko reformatorzy umiarkowani - oraz ten ogół Ojców, który odetchnął z ulgą, że kończy się czas tych wytężonych prac.

Czas więc teraz na zaskoczenie numer 2: przeżyli je właśnie umiarkowani (nie mówiąc o dobrodusznej przeciętnej światowego episkopatu), którzy w jakieś dwa lata po zamknięciu soboru mogli zobaczyć jasno, iż co prawda dokumenty były umiarkowane, lecz ich realizacja nabiera charakteru progresywnie radykalnego. Można powtórzyć za o. Aidanem Nicholsem OP - adaptując jego diagnozę dotyczącą kwestii liturgicznej - że co prawda na soborze wygrała linia umiarkowanych, ale realizację reform powierzono radykałom. Wielu przecierało oczy ze zdumienia - ale skoro Rzym nie mówił "nie" (albo mówił je w dyplomatycznym i hamletycznym stylu Sługi Bożego Pawła VI)... Zaraz potem przyszedł rok 1968, i o wiele przyjemniej było mieć wtedy te bardziej radykalne, progresywne, modernistyczne, lewicowe nastawienia!

W ten to sposób słynna "hermeneutyka zerwania" stała się w świecie niemal dominującym sposobem rozpoznania znaczenia Vaticanum II. Co ciekawe, było to zerwanie nie tylko z wcześniejszą Tradycją, ale i z samą literą Soboru. Kluczy do zrozumienia dokumentów nie szukano więc ani wcześniej, ani w nich samych - ale raczej w teologicznych wizjach tego czy innego nowatora. Nie można zrozumieć, o co dokładnie chodzi w Lumen gentium? No przecież wystarczy postudiować Rahnera! Sobór został oddany w niewolę babilońską części "ekspertów". Na ogół pod panowanie tych, których poglądy można było ułożyć w linię entuzjastycznej adaptacji Kościoła do oczekiwań świata.

Czy można się dziwić, że dokumenty Soboru służyły już coraz częściej jedynie jako alibi lub ozdobnik dla awangardowych uniesień, albo że przekształcano je w Koran do wykrywania przeniewierstw "integrystów"? Stopniowo coraz mniej entuzjastów "odnowy soborowej" interesowało się na serio jej rzeczywistą podstawą w dokumentach wyrażających myśl i wolę Kościoła.

A jednak tamten sobór - podobnie jak żaden inny - nigdy nie należał do jakiejś grupy teologów. Owszem, możemy w dokumentach odnaleźć charakterystyczne motywy tego czy innego autora - i pewnie brzmią one dzisiaj czasami równie zagadkowo i groźnie jak fragmenty podręczników prof. Tomasza Węcławskiego, czytane po jego apostazji. A jednak - Sobór jest własnością Kościoła.

Tu zaczyna się zaskoczenie numer trzy: że w ostatnich latach najwnikliwsze studia dotyczące treści nauczania soborowego wychodziły spod pióra autorów-teologów pochodzących ze środowisk raczej konserwatywnych i raczej krytycznych względem tego, co okrzyknięto zdobyczami posoborowymi. Najciekawsze prace teologiczne śledzące soborową doktrynę o liturgii, o jej reformie, o wolności religii, o możliwości dialogu z innymi religiami - mają za autorów postacie z kręgów konserwatywnych i tradycjonalistycznych. To oni są zaangażowanymi uczestnikami owej potrzebnej "hermeneutyki ciągłości". To oni - nic dziwnego! - zamiast wtykać do dokumentów soborowych wizje tego czy innego teologa, chcą po prostu odnaleźć te dokumenty in medio Ecclesiae, a wewnątrz nich - ich sens katolicki.

Takie to rzeczy mówiłem na tejże sesji. Jak widać, nic szczególnie odkrywczego - i zapewne dlatego relacjonując to spotkanie na portalu wiara.pl dziennikarz "GN" postanowił tego mojego wystąpienia nie relacjonować w ogóle, omawiając jedynie wystąpienia dwóch pozostałych mówców.

Wypowiedzi Tomka Terlikowskiego i ks. prof. Szymika zostały przez nich obu połączone piękną klamrą: najpierw TT wyznał na początku, że z soborów on najbardziej czuje się związany z tym chalcedońskim, który w starożytności sformułował naukę dogmatyczną o Chrystusie - a ksiądz profesor powtórzył to i rozwinął w naprawdę poruszającą myśl, że prawda z Chalcedonu jest rdzeniem naszej cywilizacji, gdy uczy, że maksimum Boga nie niweczy człowieczeństwa - a maksimum człowieczeństwa nie narusza Bóstwa (gdy to słyszałem, "grały mi w duszy anioły": to przecież moja ulubiona fraza o "harmoniach Wcielenia"!).

TT i ksiądz profesor mówili dużo ciekawych rzeczy także o Vaticanum II - i wydaje mi się, że ogólne wrażenie z tych wystąpień jest jednak inne niż to jakie może sobie wyrobić czytelnik notki z wiara.pl (bo skrupulatnie usunięto z niej wszystkie "pieprzyki" uwag krytycznych, których było sporo zwłaszcza u TT, a które też przecie tworzą smak całości). To zresztą dla mnie kolejne takie doświadczenie, że o ile jest już możliwa ciekawa i swobodna rozmowa o Soborze na sesjach naukowych i popularnonaukowych, o tyle relacjonujący je dziennikarze mediów katolickich przerabiają ją regularnie w budynie słodziutkich celebracji; skoro ja znam co najmniej kilka takich przypadków blokady umysłowo-informacyjnej, to czasem myślę sobie, że katolickie media dzielnie budują jakiegoś swoistego matrixa. Pytanie: po co?

Czy w grę wchodzi jakaś już prawie niezawiniona blokada w mózgu? Sam nie wiem, ale co powiedzieć na przykład o takim przypadku, gdy pewne wpływowe katolickie medium otrzymawszy propozycję patronatu medialnego nad albumowym wydaniem Ducha liturgii kard. Ratzingera, odpowiada: "nie, bo to ma wydźwięk lefebrystowski"? Tak właśnie, drodzy państwo, myślą w tej redakcji: czas bronić trzódki czytelników przed lefebvrystowskimi wybrykami ich Papieża. Boki zrywać czy raczej łapać się za głowę?

Między sklepami

Byłem dziś gościem w programie "Między sklepami" - który jest nagrywany przez Szymona Hołownię w Złotych Tarasach. Co prawda zapraszano mnie do uczestnictwa w sporze o stan Kościoła w Polsce - ale już na planie dowiedziałem się, że będę pytany o "konserwatywny skręt" w Kościele za papieża Benedykta. Powiedziałem więc na tenże temat, spierając się z Adamem Szostkiewiczem i też z red. Hołownią. W sumie wyszło na to, że Papież wzmacnia asertywność katolicką - za to już nie zdążyłem pokazać, że jest to dobro potrzebne wszystkim. Co ciekawe, wszyscy zgodni, że ten papież jest dla ludzi bardziej zrozumiały (a przecież wydawało się, że bezpośredniości Jana Pawła nic nie zastąpi). Program pójdzie w religia.tv, więc znowu zobaczę go tylko w internecie. I tak to zostałem z myślami ułożonymi na okazję dyskusji o Kościele w Polsce - skoro już są uporządkowane, zapiszę je tutaj, ale jednak innym razem.

Krótko o Soborze

Po niedawnych katastrofach kilku różnych urządzeń w naszym domu miałem okresowo trochę trudności z bywaniem w sieci - ale udało mi się zauważyć, że mój poprzedni wpis wywołał efekt dla mnie dość niespodziewany: zamieszczenie początku odpowiedzi na pytania dwojga bywalców sieci - razem z zapowiedzią odpowiedzi dalszych - wywołało ich gniewne komentarze pełne podejrzeń, że jakoś chcę ich wykiwać. Widzę teraz jasno, że im bardziej dokładnie chciałbym odpowiedzieć, tym będzie gorzej - bo w końcu i tak okaże się, że nawet zawarta we wpisie "erudycja" będzie dla dwojga moich gości obraźliwie podstępną sztuką zdominowania ich. Tymczasem chodzi im, jak to widzę obecnie, jedynie o taką przepytywankę, w której mam na raz dwa trzy określić, czy przyjmuję czy nie nauczanie Vaticanum II.

Jakoś nie przyszło mi do głowy, że tylko takie skrótowe wyznanie zaspokoi pytających - tym bardziej, że ja już nie raz pisałem teksty i o ekumenizmie, i o dialogu międzyreligijnym, i o roli świeckich, lub głosiłem wykłady o doktrynie wolności religijnej - w których odpowiedź na pytanie poldka i katrzyny jest obecna dosadnie i źródłowo (jest też na ten temat sporo w rocznikach "Christianitas"). Przepraszam zatem za to, iż czytając tak bezpretensjonalne pytania, posądziłem ich autorów o chęć uzyskania ode mnie jakiegoś wyjaśnienia głębszego i rozleglejszego od dotychczas publikowanych. Teraz jednak, gdy już dobrze zrozumiałem typ dociekliwości poldka i katrzyny, myślę, że nareszcie jej zadośćuczynię.

Tak więc specjalnie dla poldka i katrzyny:

TAK, JA PAWEŁ MILCAREK PRZYJMUJĘ NAUCZANIE SOBORU WATYKAŃSKIEGO II - DOKŁADNIE W TEN SPOSÓB I W TYM ZNACZENIU W JAKIM WYRAZIŁ JE KOŚCIÓŁ, A WIĘC W PEŁNEJ ZGODZIE Z WCZEŚNIEJSZĄ TRADYCJĄ I Z PÓŹNIEJSZYMI OBJAŚNIENIAMI PODANYMI PRZEZ URZĄD NAUCZYCIELSKI KOŚCIÓŁA DLA UNIKNIĘCIA WADLIWYCH INTERPRETACJI I PRAKTYK.

Co więcej, pragnę z całego serca, aby z obrazu ostatniego soboru zdjęta została narzucona mu niemal od początku maska błędnych pojęć i interpretacji tworzonych według "hermeneutyki zerwania" i ducha uległości względem ideologii tego świata.

Jestem czy nie jestem katolikiem "trydenckim"?

Takie mniej więcej pytanie zadano mi na Blogu Christianitas w salonie24. Z dodatkiem: czy ci "trydenccy" katolicy są gotowi na "kompromis" ze Stolicą Apostolską? No i jeszcze pytanie, co sądzę o wszelkich dialogach (ekumenicznym, z innymi religiami...).

Zacznę od tej "trydenckości". Sprawa jest dość prosta - ale, jak zwykle, odpowiedź zależy od rozumienia tego pojęcia. No więc tak: katolikiem "trydenckim" jestem mniej więcej w tym samym stopniu, w jakim ma być nim każdy katolik rzymski. Definicje trydenckie - np. o Eucharystii, Mszy, innych sakramentach, Łasce - są w moim Kościele dogmatami, o których przypominają do dziś encykliki papieży (np. Mysterium fidei Pawła VI czy Ecclesia de Eucharistia Jana Pawła II - proszę sprawdzić, na jakie dokumenty powołują się te teksty). W konsekwencji także każda Msza i każda poprawna katecheza jest właśnie "trydencka" - o ile jest katolicka. I w tym sensie spodziewam się i oczekuję, że wszyscy moi bracia we wspólnocie Kościoła odnajdą swój związek z Trydentem - bo bez pełnego pozytywnego afektu przyjęcia jego nauk nie można być katolikiem. W tym też sensie oczekuję, że nie będzie się "trydencką" nazywało tylko Mszy z mszału św. Piusa V i bł. Jana XXIII, lecz także Mszę odprawianą zgodnie z edycją typiczną mszału Pawła VI - bo żeby być Mszą Kościoła Chrystusa, musi być ona tak "trydencka", jak katolicyzm jest "rzymski". Gdyby jakiś kapłan powiedział mi np., że odprawia nie-trydencką Mszę św., byłbym po prostu zaniepokojony o to, czy chce uobecnić Ofiarę i sprowadzić realną obecność Pana Jezusa.

Żeby to odnalezienie niezbędnego związku także z tym wielkim soborem Kościoła było łatwiejsze, trzeba by na pewno zgłębić jego historię, przekraczając fałsze rozpowszechniane często przez "aroganckich krytyków". Pierwszy z brzegu fałsz to przekonanie, że "w Trydencie nikt nie chciał z nikim dyskutować" - trzeba rzeczywiście nie wiedzieć nic o okolicznościach i przebiegu tego soboru, żeby coś takiego powiedzieć. Bo dyskusje w Trydencie były, i to ostre, a kształt najważniejszych dokumentów (np. o usprawiedliwieniu) był właśnie taki, żeby zostawić furtkę debacie teologicznej z nowatorami. Tylko że nowatorzy - zaproszeni do debaty - nie mieli na nią ochoty.

Wracam jednak do pierwszego pytania. Jestem więc katolikiem "trydenckim" razem ze wszystkimi moimi braćmi i siostrami w Kościele. Czy także w jakiś inny, szczególny sposób? Znowu proszę o uwzględnienie mojego odróżnienia: owszem, w czasach gdy np. ogół teologów niemieckich jest skłonny do herezji negowania ofiarnego charakteru Mszy, ja mocniej niż byłoby to potrzebne kiedy indziej powtarzam dogmaty Trydentu, bo właśnie jako odpowiedź na tę herezję Trydent był wydarzeniem opatrznościowym. W tym sensie mój katolicyzm będzie "trydencki", tak jak jest - właśnie w ten sam sposób - bardziej "tradycyjny".

Nie mogę jednak zakończyć bez takiego dopowiedzenia, które kompletuje tę odpowiedź: jeśli komuś chodziłoby o to, czy tzw. epoka trydencka i potrydencka jest w moim katolicyzmie przedmiotem jakiegoś szczególnego zachwytu lub przywiązania - musiałbym odpowiedzieć, że nie. Msza, na którą chodzę gdy nie przeszkadzają niemądrzy zeloci po-soboru, bywa nazywana trydencką - ale każdy kto choćby liznął trochę solidniejszej wiedzy na ten temat, wie dobrze, iż jest ona bardziej "gregoriańska" (od św. Grzegorza Wielkiego), "karolińska" czy "średniowieczna" - niż właśnie trydencka. Potrydencki był głównie akt prawny ustanawiający ją jako powszechnie obowiązującą w Kościele. A jednak jest to ten ryt Mszy, który od czasów niepamiętnych, od tak dawna jak sięga pamięć Kościoła i wiedza historyków, był obrządkiem Kościoła rzymskiego. Po Trydencie jedynie rozszerzono go na cały Kościół łaciński.

Nie jestem też admiratorem potrydenckiego stylu duchowości. Czuję się związany z duchowością o wiele bardziej "prymitywną" - bo benedyktyńską, a przez to z ową "starą szkołą" monastycznej wolności, sięgającą pierwszych wieków, czasów Kasjana i innych. Mam przyjaciół, którzy więcej zawdzięczają "trydenckiej" duchowości (np. jezuitom), ale sam się do nich nie zaliczam (już więcej zawdzięczam karmelitom - ale ich wielka reforma w XVI w. była bardziej "eremicko-średniowieczna" niż "trydencka"). To samo w filozofii: jestem uczniem św. Tomasza i szkoły dominikańskiego tomizmu - a nie devotio moderna czy ontologii jezuickich albo... brrrr... oświeceniowych.

Jak widać, moje umiłowania są "pre-moderne" (a czasem, by zacytować Maritaina, "anti-moderne") - bardziej "prymitywne" niż wysublimowanie nowożytne. Wydaje mi się nawet, że sposób, w jaki przeprowadzono reformę liturgiczną po Vaticanum II jest bardziej karykaturą tego stylu "trydenckiego" centralnego, metodycznego, planowego zarządzania lub oświeconego absolutyzmu, niż rzekomym "powrotem do źródeł" (tak jak np. rahnerowska teologia jest raczej skrajną realizacją suarezjańskiej neoscholastyki niż upragnionym przez Sobór uczynieniem z Pisma serca teologii - stopień racjonalistycznego ufilozoficznienia tej teologii przekracza wszystko co robili np. scholastycy w XII-XIII wieku).

Taki to właśnie ze mnie katolik "trydencki".

Pozostały jeszcze do odpowiedzi inne pytania, ale o tym w następnym poście.

Casta meretrix

Dzisiaj Kościół czyta, w swoim "starszym zwyczaju" rzymskim, równocześnie o Zuzannie (w lekcji) i o jawnogrzesznicy (w Ewangelii) - a więc najpierw o tej, którą oskarżono niesprawiedliwie, ale którą sprawiedliwie pomszczono - a potem o tej, którą oskarżono słusznie, ale miłosiernie rozgrzeszono. A więc o czystej i o grzesznej - obu oskarżonych i obu wyratowanych.

Ta zbieżność dwóch czytań - które Kościół czyta w tym czasie od dawien dawna, od czasów gdy Wielki Post był szczególną szkołą katechumenów zmierzających do chrzcielnego oczyszczenia i uświęcenia - przypomina mi to słynne sformułowanie św. Ambrożego o Kościele: casta meretrix, czysta nierządnica. Ecclesia czysta jak Zuzanna i... grzeszna jak jawnogrzesznica, Magdalena? To efektowne - ale w istocie nie tak proste. W wyznaniu wiary mówimy, że wierzymy w Kościół święty, sanctam Ecclesiam. Nie przypadek, że nie mówimy tam: w święty i grzeszny Kościół. Bo w istocie, jako Ciało mistyczne, Kościół jest cały święty. Nie należy mówić o "grzechach Kościoła", bo to pojęcie wewnętrznie sprzeczne - raczej o grzechach chrześcijan, czasem nawet dokonywanych w arbitralnym (!) geście "w imię Kościoła" albo przy pozorze wykonywania kościelnego urzędu.

Kościół nie grzeszy, ale grzeszymy my, ludzie Kościoła. Jak to pogodzić? Ludzki rdzeń Kościoła - człowieczeństwo Chrystusa - nigdy nie grzeszy. Nie grzeszą już święci w niebie, a dusze w czyśćcu już tylko cierpią, podczas gdy potępieńcy to ci, którzy z Kościołem mają już co najwyżej wspólne niezatarte znamię chrztu, bierzmowania czy kapłaństwa. Problem "grzeszności Kościoła" rozgrywa się więc jedynie apud nos, w naszym stanie drogi.

Zasada niesprzeczności nie przestaje działać: jest się albo świętym, albo grzesznym, bez luterańskiego simul iustus et peccator. I kłopot w tym, że my rzeczywiście bywamy - w tej czy innej chwili, albo w tym lub innym działaniu - raz święci, raz grzeszni. To właśnie to napięcie: Omnis homo mendax, a święci w Koryncie niech będą pozdrowieni...

Swymi grzesznymi uczynkami zaciemniamy to, co z łaski zostało, na różnych poziomach, dane i zakorzenione w nas. I w tym sęk: że to przez nas, pobożnych hipokrytów, Kościół mieni się już nie tylko swą "wzorzystą szatą" dobroci, lecz także rumieni plamami zgorszeń. Pokrywamy piękny fresk swymi landszaftowymi malunkami i warstwami muszych odchodów.

Tylko w tym sensie - "czysta nierządnica". Z myślą o tym cudzie przemiany: codziennie do domeny niewinnej Zuzanny przyłączana jest uroczyście i realnie domena którejś z naszych dusz-jawnogrzesznic.

Dziś gdy jawnogrzesznicę przyprowadzają na oczy wszystkich, chcą, aby razem z nią potępiono i Zuzannę, Kościół razem z jego grzesznikami. Już nie z fanatyzmem faryzeuszy - lecz z pragnieniem tego kompromisu, że na tym świecie nie ma nic świętego, czystego, nienaruszonego. Z tą satysfakcją, że i Zuzanna rzekomo grzeszy na boku. Z pożądliwością tamtych sędziów, którzy urażeni są właśnie tym, iż Zuzanna nie chce z nimi "pożyć".

A przecież jest tak: że gdy do jawnogrzesznicy mówi Chrystus "idź i nie grzesz więcej", także Zuzanna zostaje uwolniona od niesłusznego wyroku śmierci przez mądrego Daniela. Wszystko tu jest głęboko złączone: jawnogrzesznica jest zdolna do przyjęcia rozgrzeszenia tylko dlatego, że jest w niej stworzona przez Boga niewinna Zuzanna. Grzesznikowi odpuszcza się grzechy, bo istnieje Kościół. Jawnogrzesznica może odejść, bo w pewien sposób jest Zuzanną, takie ma powołanie.

Papież poprosił o wierność

Papież przyjął dziś reprezentację Towarzystwa Jezusowego - i mówił do jezuitów bardzo pięknie o zaangażowanej wierności Kościołowi (wymienił dziedziny takie jak: powszechne zbawienie przez Chrystusa, moralność seksualna, małżeństwo i rodzina) oraz wezwał do refleksji nad odnalezieniem pełniejszego sensu ślubu posłuszeństwa papieżowi. Jest to w istocie kolejny z serii sygnałów, że Benedykt XVI oczekuje od jezuitów - jakby to rzec - wyraźnej zmiany na lepsze. Nie mówi się takich rzeczy raz i drugi, jeśli sprawy mają się przyzwoicie. A Papież mówi np.:

Ślub ten [ślub posłuszeństwa Papieżowi] nie oznacza tylko gotowości bycia posłanym na misje w odległe strony, ale także – jak wyraża to pierwotny duch ignacjański czucia z Kościołem i w Kościele – oznacza gotowość miłowania i służenia w odniesieniu do ziemskiego Wikariusza Chrystusa. Chodzi o efektywne i afektywne oddanie, które powinno was uczynić jego cennymi i niezastąpionymi współpracownikami w służbie Kościołowi powszechnemu.

Przemówienie Papieża przeczytałem razem z wywiadem o. Dariusza Kowalczyka SJ na ten sam temat, właśnie w związku z audiencją u Ojca Świętego. Wywiadem tym jestem zbudowany, czuje się w nim te rzymskie rekolekcje. Często się z o. Kowalczykiem nie zgadzam, tu i tam polemizowaliśmy (ostatnio o. K. nawet zawitał polemicznie na Cybersylwę) - i pewnie jednak w sprawie teologii Rahnera byśmy się nie pogodzili - ale w słowach z wywiadu dla Radia Watykańskiego czuje się jednak jakiegoś dobrego ducha. No i dobrze, cieszę się z o. Kowalczykiem.

Może więc nadszedł czas, by zamiast rozważać pożytki RZADKIEJ spowiedzi, fascynować się "obywatelskim nieposłuszeństwem" na rzecz Komunii na rękę, importować jogę, lekceważyć niebezpieczeństwa związane z Kartą Praw Podstawowych lub martwić się odnowieniem Mszy trydenckiej - jezuici zabrali się do owego sentire cum Ecclesia? Papież dobrze radzi.

Spór marketingowców z antymarketingowcami

W Krakowie jest taki ksiądz, który mówi homilie z użyciem różnych chwytów marketingowych - a media od kilku dni opowiadają o tym w tonie sensacji. Już sobie wyobrażam kto się cieszy, a kto gorszy - ale nie zawsze pierwsi to liberałowie, a drudzy to tradycjonaliści. Bo np. bp Pieronek nie jest zadowolony.

A ja co bym powiedział? Najpierw to, że nie ma co się na dzień dobry gorszyć, chyba że się jest etatową ciotką-konserwatystką co ma za złe. Mnie różne wysiłki, aby dotrzeć do ludzi, najpierw ciekawią - a drażnią tylko te, których wynalazca zapomina, że jest tylko sługą Słowa. Z tym że Słowo mówi nie tylko słowami, a szokowało już nie raz, i dobrze. Kaznodzieje baroku i średniowiecza "nie takie rzeczy" wyprawiali w dobrej sprawie.

Trzeba tylko pamiętać, że czasem jest tylko krok od wzniosłości do śmieszności. Poza tym jest na pewno granica szoku, której w ramach liturgii przekraczać nie wolno nikomu, nigdy, nigdzie. Ale wymowne gesty są na pewno dobrym uzupełnieniem słowa.

I ostatnia sprawa: pewnie, że Ewangelia nie jest więźniem żywiołów tego świata - i tak jak nie jest zależna od przemyślności ludzkiego rozumu, tak jej moc nie wynika z siły użytej retoryki czy zastosowanego marketingu - ale z drugiej strony skoro Łaska nie usuwa natury, także marketing może być sługą Teologii. Wbrew pozorom mądry marketingowiec nie zrobi z Ewangelii proszku do prania - bo wie jak wielki skarb ma "sprzedać".

Ludzie, kupujcie, choć nie macie pieniędzy!

Łaska posiadania księży

Wczoraj mieliśmy Ewangelię o owym nieboraku przykutym od lat do łoża choroby, który nie mógł na czas zejść do cudownej sadzawki, bo nie miał mu kto pomóc. "Nie mam człowieka" - tak się żalił Panu Jezusowi, więc On po prostu go uzdrowił bez pośrednictwa Betsajdy. A więc i ten chory znalazł "człowieka", ale już nie musiał zstępować do sadzawki.

A dziś kończą się wiosenne (he, he) Suche Dni, skoncentrowane na modlitwie i ofierze za nowowyświęcanych kapłanów. Myślę, że księża, czyli zwielokrotnione obecności Chrystusa, to są dla nas, nieboraków przykutych do swych usterek - ci "ludzie", albo raczej każdy z nich jest tym "człowiekiem", którego tak brakowało. Bez takiego człowieka "ani rusz". Tylko że oni są równocześnie jak ten anioł, który poruszał wodami sadzawki, że leczyła. Kapłani jak ich, nasz Arcykapłan: prawdziwy Człowiek i prawdziwy Posłaniec-Angelos (Ten sam, co wymieniany w Kanonie, który zanosi Ofiarę na ołtarz w niebie).

Niechby byli nasi księża tacy właśnie: ludzcy w obejściu, a anielscy w swym nadprzyrodzonym urzędzie.

Myślę dziś o tych wielu różnych księżach, którzy wpłynęli na moje życie. Niektórzy należeli do tych ludzi, którzy mieli na mnie wpływ największy i najbardziej decydujący - a więc życiowo ogromnie dużo im zawdzięczam. To chyba norma w każdym społeczeństwie katolickim. Dzięki Bogu, że w różnych ważnych momentach "miałem człowieka". A "człowiek" ten miał różne twarze - krotochwilny był lub nieco paternalistyczny, przenikliwy znawca dusz lub administrator trzód, "mistrz dzieł Bożych" lub szukający uparcie dotarcia do dusz didżej Bożych natchnień, znawca misteriów lub strażnik najeżdżający siedziby diabelskiego mętu. Staruszek siwiutki w drewnianym kościółku lub mocarny piłkarz gotowy na podbój punktowców Ursynowa lub zaśniedziałych parafij. Tak jak zawsze rozmaity jest "człowiek".

No i wewnątrz tego "człowieka" uświęcony tam "anioł". Zawsze, zawsze, zawsze są wokół nas tysiące "sadzawek", gdzie któryś kapłański "anioł" wzbudza wody uleczenia. Pamiętacie tę ulgę odkładania na bok własnego "łoża" po odejściu od konfesjonału z Bożym rozgrzeszeniem? Albo gdy w wodach chrztu obmywane było dziecko? Albo gdy potężny wir mszalnej Ofiary obmywał nasze twarde serca kolejnymi, falowymi przypływami? "Anioł", w którego twarz się nie wpatrywałem, gdy prowadził nas na spotkanie Pana.

To "człowiek" i "anioł" sprawia, łypiąc swymi dwoma różnymi oczyma. Jedno z tych oczu patrzyło mądrze lub tępo, przenikliwie lub obojętnie, wesoło lub surowo - a drugie mrużyło się w Pańskich słowach: Już nie grzesz, aby ci się coś gorszego nie stało.

Dzięki Bogu za łaskę księży.

Matka Boska Radosna

Do swojego około wielkopostnego listu do przyjaciół Opat Fontgombault dołączył list od ks. Salerno, który w Peru pracuje na rzecz opuszczonych dzieci. Założyciel wielopostaciowego apostolatu Opus Christi Salvatoris Mundi, w cztery lata zbudował w Cuzco Miasto Dzieci, czyli dobrze wyposażony kompleks obejmujący szkoły, warsztaty, internat i kościół, z figurą Matki Bożej Ubogich w środku. Rozmach tego przedsięwzięcia imponuje, ale duże wrażenie zrobiła na mnie też taka wzmianka, że w tym Mieście Dzieci uczy się i takich rzeczy jak piękna psalmodia gregoriańska po łacinie, a codzienna Msza jest odprawiana z dużą dbałością o jej sakralność. Otóż to: dać ubogim i zaniedbanym nie tylko jeść i mieszkać, i choćby zadatek przygotowania profesjonalnego - ale i to, co najcenniejsze, a wtedy dawać naprawdę z najwyższej półki.

To mi przypomniało podobne dzieło ks. Berto, poza tym założyciela Instytutu Dominikanek od Ducha Świętego z Pontcalec i teologicznego doradcy abp. Lefebvre'a z Soboru (niestety kilka lat później zmarł i nie mógł już wzmacniać "rzymskiego" ducha podziwianego hierarchy). On swoje dzieło wychowania sierot oddał pod patronat Notre Dame de Joie, Matki Boskiej Radosnej. Dzieła ks. Berto oddychały tomistyczną pogodą ducha, choć przecież nie zawsze było łatwo (wróciwszy z Soboru, zwierzył się razu pewnego melancholijnie, że "teraz przez lat dwadzieścia, trzydzieści najlepsi będą bili się z najlepszymi"). Trzeba mieć dużo radości, żeby nie bać się nędzy - zwłaszcza gdy w spotkaniu z nędzą innych odkrywamy swoją własną, czasem trudniejszą do naprawienia.

Czy chrześcijaństwo jest jeszcze potrzebne?

W jednym z niedawnych wpisów wyraziłem opinię, że z Adamem Szostkiewiczem - moim partnerem w dyskusji u dominikanów - różnimy się samym rozumieniem dialogu. Teraz przeczytałem, w pewnym omówieniu przebiegu Areopagu na Freta, że stanowiska pana Adama i moje można by bez trudu pojednać. Bardzo by mnie to ucieszyło, ale jednak na razie nie jestem przekonany.

Z red. Szostkiewiczem spotykam się od lat tu i tam, dyskutujemy i wyrażamy odmienne stanowiska. Z tych lat zapamiętałem rzeczy zarówno zachęcające (np. bardzo samodzielne stanowisko ASz w sprawie Pasji Gibsona), jak i zniechęcające (np. przykrą próbę wmontowania mnie w szeregi krytyków Jana Pawła II, obok jakiegoś nieprzytomnego liberała). Czasem może to wygląda tak, jakby chodziło o napięcie między dwiema optykami ufundowanymi jednak na jednej podstawie. Jednak tego wspólnego fundamentu ja nie jestem pewien, i po prostu inaczej rekonstruuję bazę stanowisk, które prezentuje ASz na takich spotkaniach jak to na Freta. Tam pan Adam mówi do mnie np., że przecież jest jasne, iż i on jest za silną tożsamością chrześcijaństwa (co w domyśle ma znaczyć, że przeszkadza mu nie ta "tożsamość", lecz zbytnia "asertywność" czy niewczesna "żarliwość" w jej wyrażaniu). No i właśnie w tym rzecz, że dla mnie to - ta wspólna "tożsamość" - nie jest ani jasne ani oczywiste. Mówiąc wprost, ja wcale nie wiem o jaką "tożsamość" chrześcijaństwa chodzi Adamowi Szostkiewiczowi - a więc czy martwimy się istotowo o to samo chrześcijaństwo, tak jak na pewno nie mówimy o tym samym dialogu.

Skąd te moje znaki zapytania? Nie są to domysły inkwizytora ani wątpliwości poszukiwacza sprzeczności. Pan Adam sam sprecyzował swe stanowisko - nie na Freta czy w innym podobnym ośrodku, ale na łamach "ResPubliki Nowej", w długiej dyskusji redakcyjnej o Europie naszych marzeń (RN 3/2006, 7). Tam czytam:

[Adam Szostkiewicz:] Ta moja wymarzona Europa to Europa, w której odżywa chrześcijaństwo, ale jest chrześcijaństwem głęboko zsekularyzowanym. Wiadomo, że to miejsce chrześcijaństwa zajęła później ideologia praw człowieka, to jest jedna z możliwości. Wiadomo, że chrześcijaństwo - a głównie katolicyzm - przeszło długą drogę od Soboru Watykańskiego II, drogę, która jest drogą ekumeniczną. Moim zdaniem ostatecznym celem chrześcijaństwa jest to, by ono się zsekularyzowało. Tak chyba jest, że chrześcijaństwo naprawdę zwycięży wtedy, kiedy przeniknie do życia zbiorowości, do życia Europy bez tego szyldu religii. I to jest - moim zdaniem - prawdziwa, historyczna i kulturowa, rola chrześcijaństwa.

Andrzej Leder: To się już w dużym stopniu stało.

A.Sz.: Ten proces, przy różnych niesłusznych protestach, postępuje. Niesłusznych dlatego, że - tak mi się wydaje - prawdziwy cel chrześcijaństwa jest taki, żeby rozpuścić się w świecie, ale żeby zachować to, co chrześcijaństwo w świat - a przede wszystkim w kulturę europejską - wniosło.

Pamiętam te podane przez pana Adama zasadnicze definicje istoty i misji chrześcijaństwa - i mówiąc szczerze kompletnie mi one nie pasują do tego, co na Freta mówił o tożsamości, entuzjazmie religijnym (zrozumiałe jest w tym kontekście jedynie krytyczne podejście ASz do "niesłusznych protestów" Benedykta XVI). Nie wiem, czego się trzymać, ale jedno przynajmniej wiem dobrze: że to, co mówił p. Szostkiewicz w cytowanej wyżej dyskusji, jest istotnie różne od tego, co wiem o chrześcijaństwie z mojego katechizmu. To znaczy z katechizmu, który otrzymałem od Kościoła. Wydaje mi się, że rozumiem "desakralizacyjną" linię pojmowania chrześcijaństwa przez redaktora "Polityki" - i wiem, że nie z takim chrześcijaństwem wierzę w Kościół.

Z tego jednak wynikałoby, że pogodzić stanowisko moje i pana Adama nie będzie jednak łatwo. Z tej konstatacji korzyść jedynie taka, że wiadomo kto gdzie stoi.

Lourdes: 150 lat po

Łuk mój ukaże się na niebiosach i wspomnę na przymierze Moje z wami (Rdz 2, 14n)

O Maryjo, bez zmazy pierworodnej poczęta,
módl się za nami, którzy się do Ciebie uciekamy.

O dialogu na Freta

Odbył się "Areopag na Freta", na temat dialogu. Jako panelista mówiłem w swojej cząstce dyskusji m.in. o tym, że Vaticanum II nie tworzy nowej epoki, także w dziejach uprawiania dialogu. Pod tym ostatnim względem jest niejednoznaczne: za przejaw spokojnego dialogu nie można uznać przecież ani wyciszenia mocno popieranego przez ojców soborowych projektu potępienia komunizmu, ani realizowania reformy liturgicznej; to były raczej przykłady oświeconego absolutyzmu ludzi umiejących używać środków nacisku i blokady.

Natomiast zarówno przed Soborem, jak i dziś aktualne jest wezwanie obecne w starym tekście Guardiniego, aby wewnątrz Kościoła dorozumiały się persony takie jak entuzjasta liturgii, uczony zafascynowany nową refleksją i duszpasterz prowadzący z powodzeniem popularne prace charytatywne i krzewiący ludowe formy pobożności. To jest zadanie także w Polsce (powiedziałem, że kilka lat temu wymieniłbym jako symbole tej rozmowy o. Kwietnia OP, ks. prof. Węcławskiego i kogoś z kręgu Radia Maryja - ale dziś jeden z tych symboli zrobił krok poza Kościół).

Mówiłem też o tym, jak łatwo się mówi o dialogu, a jak równocześnie nie potrafi się spełnić elementarnych reguł rzetelności tam gdzie rzeczywisty uważny dialog jest niezbędny (przykład abp. Gocłowskiego miotającego anatemy na lefebvrystów akurat w Tygodniu modlitw o jedność i akurat w dniu gdy Rzym przypomniał, że to nie są schizmatycy). W związku z tym przypomnienie anegdoty z Golemana Inteligencji społecznej - o skądinąd okrutnym eksperymencie na księżach: kazano im się przygotowywać kolejno do kazania o miłosiernym Samarytaninie, a potem wzywano na salę, aby powiedzieli swoje kazanie - niemal żaden w tej drodze korytarzem nie zatrzymał się przy głośno wzywającym pomocy leżącym człowieku; głównie dlatego, że mówiono im, iż są już spóźnieni i wszyscy czekają. Jak widać, "wszyscy" to ktoś ważniejszy niż leżący człowiek - no a obchody ekumeniczne to coś ważniejszego niż garstka "schizmatyków" we własnej diecezji.

Potem sporo zasadniczych różnic zdań z Adamem Szostkiewiczem, ale to akurat nie zaskakuje. Nawet w pojmowaniu dialogu się różnimy: pan Adam uważa, że jest to bezinteresowne bycie ze sobą - a ja, że wspólne szukanie jedynej nagrody, prawdy, która zmienia życie.

Pan Adam wyraźnie i otwarcie rozgoryczony linią Ojca Świętego, zapowiada, że jeśli dalej będzie on budował taką "asertywnośc" katolików, to cały Sobór będzie na nic i będzie źle. Spodziewa się, że niedługo będzie sobór następny, "bo wyrosło nam pokolenie, które soboru nie pamięta". Wszystko to skojarzyło mi, zupełnie niewłaściwie, zmartwienie pewnego księdza kanonika z powieści Bruce'a Marshalla, że jak tak dalej pójdzie, to będzie albo koniec świata, albo unia kościołów schizmatyckich.

Jak to się robi w Radiu Watykańskim

Radio Watykańskie relacjonuje po swojemu "kontrowersję w sprawie wielkopiątkowej modlitwy za Żydów". Zobaczmy jak to robi, we fragmencie poświęconym reakcjom strony żydowskiej:

Zarówno w Izraelu, jak w USA i we Włoszech pojawiły się głosy, że opublikowana obecnie modlitwa to krok wstecz w relacjach katolicko-żydowskich. W porównaniu do modlitwy przedsoborowej zmieniłby się tylko język, ale nie treść. Nie mówi się już o „zaślepieniu” Żydów, ale o ich „oświeceniu”, modląc się, by przyjęli Jezusa Chrystusa jako Zbawiciela.

Wszystko to prawda. Czytajmy dalej:

Rabini włoscy zaproponowali nawet chwilowe zawieszenie dialogu z katolikami celem poddania go na nowo refleksji.

"Zaproponowali"? Hmm... Oni po prostu uznali jednostronnie za konieczną "przerwę na refleksję w dialogu żydowsko-chrześcijańskim", i w oficjalnym oświadczeniu stwierdzili, że decyzja Benedykta XVI stanowi "porzucenie wstępnych warunków dialogu". Idźmy dalej:

Trzeba jednak przyznać, że wiele środowisk żydowskich wstrzymało się na razie od komentarzy.

Są wspaniali! Czy np. tak jak prominentna Anti-Defamation League? Jej prezes Abraham Foxman napisał właśnie: "Jesteśmy głęboko zaniepokojeni i rozczarowani, że struktura i intencja modlitwy do Boga za żydów, aby przyjęli Jezusa jako Pana, pozostała nietknięta. ... Nazywana nadal 'Modlitwą o nawrócenie żydów', modlitwa ta jest wielkim odejściem od nauczania i działania papieża Pawła VI, papieża Jana Pawła II i wielu autorytatywnych dokumentów katolickich, z Nostra aetate włącznie".

Foxman nie jest szeregowym działaczem - reprezentuje opinię dużej organizacji, która swego czasu rozkręciła histerię wokół filmu Gibsona Pasja. Teraz mówi, że jest "skrajnie rozczarowany" i "głęboko obrażony" przez ponowne wprowadzenie "obraźliwego antyżydowskiego języka", dopuszczenie do tego, aby katolicy używali "tak raniących i obraźliwych słów".

Do tego dodajmy jeszcze słowa Davida Gifforda, przedstawiciela Rady Chrześcijan i Żydów - który wyjaśnił, że "oczekiwano czegoś nowszego i o wiele bardziej wrażliwego na wspólnotę żydowską, ale również zgodnego z aktualnym myśleniem teologicznym".

I tak to Papież znalazł się poza "aktualnym myśleniem teologicznym". Jednak Radio Watykańskie woli nie informować o tym pouczeniu, jakiego udzielono Ojcu Świętemu, w imię "wielu autorytatywnych dokumentów katolickich". Czytamy za to dalej:

Natomiast przewodniczący Międzynarodowego Żydowskiego Komitetu Konsultacji Międzyreligijnych, rabin David Rosen, zachowuje w ocenie tego tekstu większy umiar. Niemieckiej agencji katolickiej KNA powiedział on w Jerozolimie, że choć osobiście nie podziela teologii Benedykta XVI, musi przyznać, że nowa modlitwa jest z nią w pełni zgodna. Papież, będąc wierny swej teologii, przy formułowaniu tej modlitwy już bardziej do stanowiska żydowskiego zbliżyć się nie mógł. A trzeba przyznać, że dla dialogu z judaizmem wiele uczynił – dodał rabin Rosen.

Wygląda więc na to, że rabin Rosen jest bardzo wyrozumiałym człowiekiem - jest nawet w stanie zrozumieć, że Papież ma jakąś specyficzną "teologię" - choć w świetle tego, co czytaliśmy u Foxmana, należałoby chyba się domyślać, że ta "teologia" nie jest szczególnie zgodna z właściwym nauczaniem Kościoła... Niestety rabin Rosen powiedział jednak jeszcze coś innego, o czym w Radiu Watykańskim już się nie zająknięto, nie burząc wrażenia, że chodzi o człowieka zachowującego "większy umiar". Tymczasem przedstawiciel International Jewish Commitee powiedział, że "jest czymś ubolewania godnym, iż ta modlitwa wyraźnie aspiruje do tego, by żydzi przyjęli wiarę chrześcijańską, co jest tak bardzo sprzeczne z tekstem w aktualnej powszechnej liturgii, która wyraża prośbę o zbawienie żydów w ogólnych pojęciach". Co więcej, właśnie to oświadczenie figuruje na stronach American Jewish Commitee, a nie "bardziej równoważone" uwagi cytowane przez Radio Watykańskie.

A więc jako tako udało się wyminąć fakt, że dwie potężne organizacje żydowskie posunęły się do wymuszania na Papieżu usunięcia z modlitwy kościelnej jednej z podstawowych nauk chrześcijaństwa - o zbawieniu przez Chrystusa.

Po tym wszystkim muszę powiedzieć, że Radio Watykańskie staje się moim ulubionym radiem, tak jak Katolicka Agencja Informacyjna jest od dawna moją ulubioną agencją. W obu wypadkach mogę być pewny, że nie zostanę zaskoczony informacjami niewłaściwymi, a jeśli nawet już dzieje się coś burzącego moje wyobrażenia o posoborowym matrixie, to na pewno wszystko mi zostanie należycie wyjaśnione: że Papież wyswobodził Mszę trydencką głównie z myślą o lefebvrystach, że tak w ogóle to nie ma tą sprawą zainteresowania, że odprawiając Mszę versus Dominum Papież chciał wyłącznie uczcić architekturę, że krytykując nieposłuszeństwa jezuitów chciał ich serdecznie wyróżnić itp. itp. A teraz i to, że żydzi wtrącający się do modlitw Kościoła i jego nauczania "zachowują umiar". Wielkie dzięki!

A swoją drogą, zatrwożyłem się, gdy w depeszy PAPu przeczytałem z kolei wyjaśnienie kard. Waltera Kaspera z "Corriere della sera", że

to sam Benedykt XVI nalegał na pozostawienie słów odnoszących się do centralnej roli Jezusa Chrystusa.

No dobrze, a jeśli Ojciec Święty by tak nie "nalegał"? To wtedy kardynałowie świętego Kościoła najchętniej by Chrystusa przemilczeli? No nie mam siły sobie czegoś takiego wyobrażać!

Nie dogodzi

Marek Jurek pisał niedawno w swoim blogu, że zmiana wielkopiątkowej modlitwy "pro Iudeis" wynika z ewangelicznego nastawienia, by zrobić nawet więcej niż wymaga elementarna uprzejmość. Teraz negatywne i gniewne reakcje reprezentatywnych środowisk żydowskich (m.in. Włoskie Zgromadzenie Rabinów, ADL) świadczą o tym, że żydzi oczekiwali znacznie więcej. Wygląda na to, że oczekiwali, abyśmy byli po prostu uprzejmi aż do rezygnacji z naszej wiary w Chrystusa "Zbawiciela wszystkich ludzi". Sprawdza się doświadczalnie to, że problemem w (rzekomym) dialogu katolicko-żydowskim nie jest unikanie niepotrzebnych ostrości sformułowań, ale po prostu sedno sprawy: nasz partner w dialogu chce po prostu, abyśmy nie głosili Ewangelii, i to nawet w trakcie naszych nabożeństw.

Benedykt XVI zmieniając modlitwy z tradycyjnego Mszału 1962 opuścił nie tylko ostre sformułowania (swoją drogą, pochodzenia biblijnego!), ale i pewien styl tamtej modlitwy - moim skromnym zdaniem styl, który bardziej kojarzył się z tym, aby żydów nawrócić do tego, w co my wierzymy; na to miejsce weszły sformułowania ukazujące mocno bezgraniczny uniwersalizm misji zbawczej Chrystusa - a w związku z tym uwarunkowanie zbawienia od więzi z Chrystusem. A więc jeszcze wyraźniej widać, że modlimy się nie o to, by żydzi przyjęli jakieś przekonania religijne - ale wprost o to, by zostali zbawienie przez wiarę w Chrystusa, do zbawienia koniecznie potrzebną. To jest nauka Nowego Testamentu, przypomniana w 2000 roku w deklaracji Dominus Iesus.

No i cóż teraz? Moim zdaniem po raz kolejny stanęliśmy w momencie gorzkiej prawdy o dialogu katolicko-żydowskim. Zupełnie jak w roku Pasji Gibsona, gdy okazało się, że w istocie problemem - dla żydowskich autorytetów i dla dialogowych ekspertów - jest nie ta czy inna scena, lecz ewangeliczny oryginał relacji o Chrystusie. Teraz widzimy, że problemem jest nie to czy inne sformułowanie z modlitw wielkopiątkowych, ale sama prawda chrześcijaństwa, to "roszczenie prawdziwości", które zawarte jest w rdzeniu naszej wiary.

A swoją drogą ciekawe, że modlitwa z Mszału 1970 już takich protestów nie budzi. Powiedziałbyś, że modlitwę tę można odmawiać zarówno z wiarą w powszechną misję zbawczą Chrystusa - jak i bez tej wiary. Oto modlitwa, która nikomu nie przeszkadza.

O Chrystusie w "Tygodniku Powszechnym"

W ubiegłym tygodniu zostałem poproszony przez "Tygodnik Powszechny" o wypowiedź w ankiecie nt. "kim jest dla ciebie Chrystus". Zgodziłem się, tekst napisałem i wysłałem - dzisiaj ktoś z przyjaciół zadzwonił z wiadomością, że moja wypowiedź została umieszczona obok odpowiedzi Manueli Gretkowskiej i Stanisława Krajewskiego - przyznam więc, że w dość niezwykłym zestawieniu. Nie mam pod ręką papierowego "Tygodnika", za to w edycji internetowej zacytowano tylko jedną wypowiedź ankietową - właśnie p. Gretkowskiej, która napisała: "Dogmaty są znakami na pasie startowym w niebo. Gdy samolot uniesie się w górę, nie dotyczą go wbite w ziemię tablice. Nawet te kamienne..."
Ciekawe, że "Tygodnik" właśnie tę metaforę zaproponował jako znak rozpoznawczy swojej ankiety "chrystologicznej". W sumie to dość zgrany motyw: dogmaty jako prawdy dla początkujących, dla maluczkich, dla tych, którzy jeszcze nie dość wzbili się w niebo - to było już tyle razy, zwykle w ustach tych, którzy najwyraźniej czuli się pasażerami owego samolotu, który wzbił się na wysokości i pozostawił daleko za sobą "kamienne tablice"! Przypominam sobie teraz wszystkie te wyznania ludzi o samopoczuciu mistyków - i jakoś nie wydają mi się przekonujące. Owszem, pachną duchowością bardzo odległą od chrześcijaństwa: neoplatońską, gnostycką, buddyjską... w każdym razie nie tą związaną z prawdą o "Słowie, które stało się ciałem". Istnieje bowiem analogia między trwałym i konkretnym powiązaniem Bóstwa i człowieczeństwa w Chrystusie - a trwałym i konkretnym sformułowaniem prawdy o Chrystusie w pojęciach dogmatów. Traktowanie dogmatów jako "znaków na pasie startowym" jest porównywalne do lekceważenia człowieczeństwa w Chrystusie (bo kto już odkrył w Nim Bóstwo, zostawia za sobą Jego człowieczeństwo?). A jest właśnie tak, że Bóstwo jest nam komunikowane przez człowieczeństwo - a wieczna Prawda udostępnia się w jej trwałym odwzorowaniu dogmatycznym. Inaczej mówiąc, tak jak Chrystus nigdy już nie przestanie być także człowiekiem - tak dogmaty nigdy nie przestaną być pomnikami prawdy o Bogu, nawet wtedy gdy będziemy na nie patrzyli z drugiej strony. Pamiętam powieść, w której zaświaty zdefiniowano jakoś tak: wszystko inaczej niż tu, ale jest tam ten sam Chrystus. To samo można powiedzieć o dogmatach: będziemy na nie patrzyli inaczej niż tutaj, ale będziemy je tak samo szanowali. Co ciekawe, myśli tego rodzaju znajdziemy np. u św. Teresy z Avila, mimo że karmelici to najbardziej mistycznie "odlotowa" z wielkich duchowości chrześcijańskich.
No cóż, tyle myśli a propos zajawki ankiety ze strony "Tygodnika". Nie wiem jeszcze, czy moja wypowiedź ukazał się bez zmian - ale zamieszczam tu to, co wysłałem do TP:

Wierzę w to, że w historii Jezusa obecny jest zarazem powszechnik losu człowieczego i misterium Bożego Logosu, zstępującego „dla nas ludzi i dla naszego zbawienia”. Zginąłbym bez tej teleskopowej Prawdy o historii, o człowieku i o Bogu-Zbawcy.

Uczestniczyłem kiedyś, jeszcze jako student w latach 80., w rekolekcjach młodzieżowych, w trakcie których ksiądz poprosił, abyśmy podchodzili do mikrofonu i mówili „kim jest dla mnie Jezus Chrystus”. Nie było chętnych, i zaczynaliśmy się czuć trochę jak przepytywani na „spontanicznych” Mszach dla dzieci – ale w końcu z nawy wyłonił się starszy pan i do mikrofonu trzymanego przez rekolekcjonistę powiedział, że Jezus Chrystus to „Syn Boży i Zbawiciel”. Powiedział więc w skrócie to samo Credo, które w trakcie tej liturgii „mówiliśmy” wielokrotnie, słowem i ciałem, wszyscy jako zgromadzeni w Kościele – i za ten brak oryginalności i personalizacji został natychmiast ukarany przez dysponenta mikrofonu, który wyraźnie rozczarowany domniemanym rytualizmem tego wyznania, wezwał tym razem, aby mówić raczej o tym, kim Jezus jest „dla ciebie” i „tak naprawdę”. Doczekał się: za chwilę wszyscy usłyszeliśmy wyznanie dziewczyny, mówiącej – na wysokim emocjonalnym C świadectwa – że „co prawda nie wierzy w Jezusa (jest ateistką), ale bardzo go szanuje i nawet czuje z nim jakiś nieuchwytny kontakt”.

Pamiętam dobrze swoje reakcje z tamtego czasu: jak byłem zgorszony całym tym konferansjerskim rytualizmem rekolekcjonisty, jak w stosunku do spostponowanego starszego pana mieszało mi się uczucie wdzięczności, poczucie wspólnoty „katechizmowej” wiary i rodzaj żalu, że jego wyznanie nie było tak atrakcyjne – oraz jak wyznanie dziewczyny równocześnie burzyło mi krew swoją niefrasobliwą wewnętrzną sprzecznością, ale i kusiło do odkrywania w tym wzniosłych paradoksów Deus absconditus.

Dziś, po latach, wciąż nie mam chęci podchodzić do mikrofonu w ramach anty-rytualnego rytuału „autentycznych świadectw”. Swój osobisty stosunek do Pana Jezusa wyrażam, gdy wraz z Kościołem recytuję pradawne Credo, klękam przy słowach o Wcieleniu, na imię Jezus pochylam głowę, czynię co mogę, aby uczcić Go w Komunii… Wszystko to z nadzieją, aby „umysł zgadzał się z głosem”, a codzienne życie z tymże umysłem. I dlatego wyrwany do mikrofonu, nie powiedziałbym nic więcej poza tym, czego nauczył mnie Kościół realnej obecności, Pisma, papieży, soborów i dogmatów. Wszystko inne to słoma, produkt łatwopalny.

Aby uznali jedynego Zbawiciela

Papież zmienił modlitwy Wielkiego Piątku w mszale tradycyjnym - a właściwie tylko dwie modlitwy, odnoszące się do żydów. Teraz obowiązujący w celebracjach według "starszej formy rytu rzymskiego" tekst tych modlitw jest różny zarówno względem obowiązującego w edycji Mszału Rzymskiego 1962, jak i względem Mszału Pawła VI.
Uważam, że ta decyzja Ojca Świętego to potrójny sygnał.
Najważniejszy jest ten, że Papież poleca nam się modlić o to, aby także żydzi uznali Chrystusa za jedynego Zbawiciela wszystkich ludzi - a to uznanie jest potrzebne do zbawienia, także do zbawienia całego Izraela. To jest tradycyjna nauka katolicka, i jak widać nic się tu nie zmieniło. Ze starych modlitw odjęto tylko ostre sformułowania, ale nie ich istotną treść. Mamy więc nadal modlić się o nawrócenie żydów, a znaczenie Chrystusa jako Zbawiciela wszystkich zostało zaznaczone nawet mocniej niż w dawniejszych tekstach, jakby w odpowiedzi na wątpliwości rozsiewane przez zwolenników tezy o "osobnej drodze żydów".
Sprawa druga: przez tę mikro-reformę Benedykt XVI wyraźnie pouczył wszystkich, że "starszej formy" można używać także w celebracjach Triduum Sacrum - to niby jasne, ale nie wszyscy to zrozumieli, i np. w "Tygodniku Powszechnym" można było przeczytać, że to niemożliwe. No więc teraz widać wyraźnie, że możliwe, bo inaczej nie zmieniano by jednej z modlitw i nie nakazywano, aby była używana ta poprawiona.
Wreszcie trzeci sygnał: Papież traktuje Mszał tradycyjny jako element normalnego życia liturgicznego Kościoła, właśnie taki, nad którym czuwa jako Najwyższy Pasterz i którego poprawność gwarantuje.
Jedyne czego w tym na razie nie rozumiem, to fakt, że o tej zmianie dowiadujemy się przez "notę Sekretariatu Stanu" - ale zapewne to tylko komunikat uprzedzający bardziej oficjalne i pertynentne formy prawne.